KHOA HỌC:
NGHỊCH LÝ, NGHỊCH LÝ...

1

HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP TỦ SÁCH

KIẾN THỨC THỜI ĐẠI
Giáo sư LÊ MINH TRIẾT
Giáo sư TRẦN KIM THẠCH
PGS.

TRẦN ĐÌNH BÚT

Tiến sĩ NGUYỄN THIỆN TỐNG
PTS.

HUỲNH NHƯ PHƯƠNG

PTS.

QUÁCH THU NGUYỆT




Thư kí biên tập

PTS. LÊ NGỌC THANH - THẢO NGỌC
2

ANH VIỆT - QUANG TOÀN

KHOA HỌC:
NGHỊCH LÝ, NGHỊCH LÝ...

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ
3

4

LỜI NÓI ĐẦU
Khoa học không hề khô khan mà chính là sự sống, với đầy
rẫy những điều trái khoáy, éo le... Chính những nghịch lý, những
tư duy mới, những con người dũng cảm đang thúc đẩy khoa học
và xã hội loài người đi lên.
Đó là nội dung cuốn sách bổ ích này. Bạn sẽ tìm thấy trong
sách vô số những giai thoại khoa học thú vị mà qua đó bạn sẽ
hiểu sâu hơn nhiều điều. Nếu bạn yêu khoa học, cuốn sách sẽ
củng cố thêm tình yêu này của bạn. Nhưng đây cũng có thể xem
là một cuốn sách về triết học, về nhận thức... rất cần thiết cho
sự nghiệp khoa học của bạn, bất kể bạn đang học tập và công
tác trong lĩnh vực nào. Đặc biệt đối với giáo viên, cuốn sách
sẽ cung cấp những "chất liệu minh họa" lý thú, giúp cho không
khí lớp học luôn sinh động.
Kinh tế tri thức đòi hỏi tư duy và nhiều sáng tạo. Hy vọng
rằng cuốn sách sẽ là nguồn động viên để bạn trẻ yêu khoa học
có thêm được bản lĩnh trong sự nghiệp của mình.
nhà xuất bản trẻ
5

6

Chương I

Nghịch lý là bạn của thiên tài
Nghịch lý và ngụy biện

Trước khi đi vào nội dung chính của cuốn sách lý thú này, có lẽ
chúng ta nên dành ít thời gian để tìm hiểu bản thân từ “nghịch lý”.
Người ta thường hiểu nó như là những sai quấy và thuẫn nghịch
trong nhận thức, dường như đi ngược lại với logic thông thường. Trong
tiếng Anh (và nhiều tiếng Âu châu khác), từ “paradox” (nghịch lý)
mang tiếp tố “para-” có nghĩa là “áng chừng”, “lân cận”, “không hẳn”.
Cho nên “paradox” ám chỉ một sự “mờ mờ ảo ảo” về một mâu thuẫn
nào đó trong nhận thức mà chúng ta chưa “giải mã” được.
Nhưng, hãy coi chừng! Cũng có cả những “nghịch lý bịp”, tức
những “nghịch lý” sử dụng độ dẻo của cái lưỡi, độ uyển chuyển
của các khái niệm để “gài” người khác. Bạn sẽ hỏi “tại sao có sự
uyển chuyển này?”. Ấy là vì nhận thức của chúng ta luôn phản ánh
những sự vật biến chuyển, và những sự vật ấy ta muốn “bình” thế
nào cũng được. Nhà triết học Hy Lạp thời cổ đại Héraclite (550-480
trước công nguyên) đã từng nói một câu bất hủ: “Không thể bước
vào cùng một dòng sông hai lần”. Thật vậy, khi ta bước vào con
sông lần thứ hai thì dòng nước đã khác đi, nào phải là dòng nước cũ.
7

Thế mà Cratinos, học trò của Héraclite, lại còn “siêu” hơn cả thầy.
Ông đã phát triển “chân lý” của Héraclite như sau: “Thậm chí không
thể bước vào cùng một dòng sông một lần”, bởi lẽ trong khi ta đang
bước vào thì dòng sông đã thay đổi. Chính vì vậy mà Cratinos đã
gợi ý không đặt tên cho bất cứ sự vật gì, mà chỉ nên dùng ngón tay
để chỉ trỏ mà thôi.. bởi lẽ trong khi ta phát âm tên của sự vật đó thì
nó có thể đã chẳng còn là nó nữa.
Bởi thế đã xuất hiện nhiều cách “chơi chữ”, mà thực chất là sự
“bóp méo nhận thức về các sự việc luôn biến động”. Chúng ta gọi
những kẻ ưa dùng “thủ pháp” này là những tay “ngụy biện”. Aristote,
một triết gia cổ Hy Lạp nổi tiếng khác (384-322 trước công nguyên),
đã gọi những kẻ ngụy biện đó là “các nhà thông thái dỏm”. Chúng ta
hãy thử suy ngẫm một mẩu đối thoại sau đây:
“- Này, cậu có biết tớ muốn nói gì với cậu không?
- Không!
- Thế cậu có biết rằng ở hiền thì gặp lành không?
- Biết!
- Đó là điều mà tớ muốn nói với cậu”
Những kẻ ngụy biện sẽ dựa vào mẩu đối thoại trên để kết luận
rằng người ta có thể không biết những điều mà người ta biết rất rõ.
Có buồn cười không hả các bạn?
Sau đây là một câu chuyện còn “oái oăm” hơn nữa:
Evalt theo triết gia Protagoras học về thuật ngụy biện. Thấy Evalt
nghèo rách, không có tiền, Protagoras ra điều kiện như sau: Evalt
phải trả tiền học khi nào dùng thuật ngụy biện thắng kiện lần đầu
tiên. Evalt bèn “OK” và tận tâm theo thầy “học nghề”. Thời gian trôi
8

qua, Evalt ra trường, và tuy chưa thắng kiện lần nào, đã tuyên bố ầm
ĩ rằng sẽ không trả một xu nào cho “sư phụ” Protagoras. Thấy “môn
sinh khả ố” của mình quá ư lỗ mãng và đồng thời hiểu rằng mình bị
“xù”, Protagoras quyết định chấm dứt tình thầy trò bằng cách kiện
Evalt ra tòa. Nhưng Protagoras không ngờ rằng Evalt đã qua mặt cả
thầy trong thuật ngụy biện: các quan tòa đã phải bó tay, không móc
túi của Evalt được đồng nào. Bởi lẽ, nếu xử Evalt phải trả tiền tức là
xử hắn thua. Và vì hắn chưa thắng kiện lần nào nên, theo thỏa thuận
với Protagoras, hắn chưa phải trả tiền. Còn nếu xử hắn khỏi trả tiền
thì tức là hắn đã thắng kiện, mà nếu vậy thì, theo thỏa thuận với ông
thầy, hắn lại phải trả tiền. Trước mắt, Evalt cứ ì ra với tuyên bố “xù
độ” ông thầy. Và chẳng ai làm gì được hắn.
Trong sinh viên Anh có một bài vè như sau, cũng là một điển hình
của thuật ngụy biện:
Vè biếng học:
“Càng học nhiều thì ta càng biết nhiều
Càng biết nhiều thì ta càng quên nhiều
Càng quên nhiều thì ta càng biết ít
Càng ít biết thì ta càng ít quên
Càng ít quên thì ta càng biết nhiều
Vậy học làm gì, anh em ta ơi?”
Tuy nhiên, có lẽ đã đến lúc chúng ta quay trở về với những nghịch
lý thực thụ. Tiếp tố “para-” cũng còn một nghĩa khác là “trái ngược”,
“ngang trái”. Còn “dox” thì có nghĩa là “tri thức”. “Paradox” do đó
có thể hiểu là một kết quả bất ngờ, đối nghịch sâu sắc với nhận thức
thông thường.
9

Nhưng nghịch lý bản thân nó không phải là một sự “sai quấy”
hay “nghịch thuẫn”, nó chỉ “nghịch thuẫn” với những kết quả suy
ra từ logic thông thường mà thôi. Vả lại, nghịch lý luôn là cái gì đó
khách quan, chẳng thể nào phát sinh từ việc bóp méo sự vật, múa máy
ngôn từ như trong thuật ngụy biện. Nó phản ánh một điều gì đó sâu
xa hơn, những bí mật còn đang tiềm ẩn, chờ được phát hiện. Chúng
ta sẽ tìm hiểu về nó trong các mục tiếp theo. Tạm thời, hãy biết rằng:
với ngụy biện thì có thể đổi trắng thay đen thế nào cũng được, nhưng
với nghịch lý thì không thể như thế.
Tôi nói dối tức là tôi nói thật

Có lẽ chúng ta sẽ rất ngạc nhiên khi biết rằng nghịch lý thể hiện rõ
nét nhất trong các môn khoa học chính xác và logic nhất là toán học
và logic học. Chính vì vậy mà chúng ta sẽ bắt đầu bằng việc nghiên
cứu các nghịch lý trong hai môn khoa học này.
Sự lạ lùng của các nghịch lý là ở chỗ chúng thể hiện sự mâu thuẫn
nội tại của các tình huống. Ví dụ, từ một xuất phát điểm khoa học,
người ta rút ra (một cách hết sức logic) hai kết luận có tính loại trừ
lẫn nhau (tức kết luận này đúng thì kết luận kia phải sai). Người ta
gọi các nghịch lý dạng này là “nghịch lý logic” vì nó tuân thủ những
trật tự logic nghiêm ngặt.
Chúng ta hãy bắt đầu bằng một trong những nghịch lý cổ xưa nhất
mà đến nay vẫn còn nguyên tính “thời sự”. Các nhà triết học cổ đại
gọi nghịch lý này là “nghịch lý về lời nói dối”. Mong độc giả hãy bỏ
lỗi cho chúng tôi vì đã trích dẫn người xưa quá nhiều. Nhưng họ xứng
đáng được nhắc đến. Một trong những nhà toán học lỗi lạc nhất của
10

thế kỷ chúng ta, giáo sư người Anh, Leadwood, đã từng viết như sau:
“Người cổ Hy Lạp là các đồng nghiệp thông thái của chúng ta ở một
thế giới tri thức khác...”
Nhưng thôi, hãy trở lại với “nghịch lý về lời nói dối”. Nếu một
anh chàng nào đó bỗng dưng mở miệng tuyên bố: “Tôi nói dối!”, thì
theo bạn, anh ta nói dối hay nói thật? Rõ ràng là anh ta đã nói dối, vì
chính anh ta đã thú nhận như thế kia mà! Nhưng nếu anh ta nói dối
rằng mình nói dối thì có nghĩa là điều anh ta nói phải là sự thật, vậy
tức là anh ta nói thật.
Suốt lịch sử logic của loài người, “nghịch lý về lời nói dối này” đã
được trình bày dưới nhiều cách khác nhau. Sau đây, chúng tôi xin giới
thiệu một cách trình bày, còn gọi là “nghịch lý Efbulid”. Epimenid
là một tín đồ Cơ đốc giáo và ông đã tuyên bố một câu “xanh rờn”
như sau: “Tất cả các con chiên Cơ đốc giáo đều nói dối!”. Nhưng vì
Epimenid là con chiên đạo Cơ đốc, nên ông cũng tự cho mình là kẻ
nói dối. Mà nếu như ông đã nói dối thì có nghĩa là tuyên bố của ông
sai hoàn toàn. Như vậy thì các con chiên Cơ đốc giáo không nói dối.
Nhưng Epimenid là con chiên Cơ đốc nên ông cũng không nói dối
nốt, do đó tuyên bố của ông là sự thật.
Thế là, bằng một logic chặt chẽ, chúng ta đã đi đến hai chân lý phủ
nhận lẫn nhau: một nói rằng “Tất cả con chiên Cơ đốc đều nói dối!”
là đúng; và một khẳng định rằng mệnh đề trên là sai. Nhưng đây cũng
không phải là ngụy biện vì nó không có dụng ý, hay thủ thuật “gài”
nào. Vậy thì chân lý là ở đâu?
Cái nghịch lý đơn giản, tưởng như trò trẻ con đó đã làm hao tổn
biết bao chất xám, hết đời này sang đời khác nhằm giải thích nó.
11

Ví dụ, đã có người đặt vấn đề: “Tại sao chúng ta cứ phải nghĩ rằng
Epimenid luôn luôn nói thật? Những người được đánh giá là chân
thật có nhất thiết lúc nào cũng chỉ nói thật hay không? Trên thực tế,
thật giả luôn lẫn lộn, nên không thể nào có người “chỉ nói thật” và
có người “chỉ nói dối”.
Thế nhưng, tình huống ở đây không đơn giản như vậy. Lối đặt
vấn đề “mập mờ trắng đen” như thế đã không được chấp nhận trên
quan điểm thuần túy logic. Và không phải ngẫu nhiên mà “nghịch lý
về lời nói dối” đã gây ra khá nhiều “thảm họa” trong lịch sử. Truyền
thuyết kể rằng nhà triết học cổ Hy Lạp Kronos chỉ vì không giải được
nghịch lý này nên đã phát uất lên mà chết. Một triết gia khác là Fillip
Kossky cũng đã vì thế mà tự kết liễu cuộc đời mình.
Kể từ đó, “nghịch lý về lời nói dối” luôn ám ảnh tâm trí của nhiều
thời đại. Nó có thể “thay hình đổi dạng”, mang một hình thức mới,
những “bộ áo” mới, nhưng bản chất vẫn không hề thay đổi. Thế kỷ
19 và đầu thế kỷ 20 đã chứng kiến một đợt sóng quan tâm mới đối
với nghịch lý này, cũng như những nghịch lý khác nảy sinh trong
toán học. Lần này, loài người đã được trang bị một căn bản toán học
và triết học khá vững chắc...
Với logic nghiêm ngặt, người ta phát hiện ra nhiều điều mâu thuẫn,
nhiều kết luận bất ngờ. Có thể lấy ví dụ về cái gọi là “trạng thái không
cổ điển”, một hiện tượng mà nền khoa học thời bấy giờ không tài nào
giải thích được: một vật thể khi chuyển động thì, ở mỗi thời điểm,
phải đồng thời có mặt tại một điểm nào đó đồng thời có mặt tại một
điểm khác. Bởi lẽ, nếu nó chỉ nằm tại một điểm mà thôi thì có nghĩa
là nó dừng lại ở đó, tức nó đứng yên chứ không phải chuyển động.
12

Sự phát hiện hạt electron điện tử cũng không kém phần “nghịch
lý”. Chúng ta hãy xem xét hiện tượng giao thoa sóng, tức hiện tượng
giao nhau của các sóng có cùng chu kỳ, khiến biên độ sóng dao động
mạnh yếu khác nhau. Sóng ánh sáng khi đó sẽ cho một hình ảnh giao
thoa dưới dạng các dải sáng và tối xen kẽ nhau. Khi tiến hành thí
nghiệm giao thoa electron, người ta đặt trên đường đi của nó một vật
chắn có hai lỗ. Đi xuyên qua hai lỗ này, electron rơi lên một màn hình
và cho ta một hình ảnh giao thoa tiêu biểu. Bây giờ, bạn hãy thử trả
lời câu hỏi: electron đã đi qua lỗ nào trong hai lỗ của vật chắn? Chỉ
cần bạn che một lỗ lại, hình ảnh giao thoa sẽ biến mất. Bỏ tay ra, nó
lại hiện lên rõ ràng.
Thí nghiệm này chứng tỏ electron đã đồng thời đi qua hai lỗ. Nhưng
làm thế nào có thể cùng một lúc nằm ở hai điểm khác nhau, tức chiếm
những thể tích không gian khác nhau? Để giải thích tình huống nghịch
lý này, cơ học lượng tử đã sử dụng lý thuyết xác suất và không hề nói
rõ electron đi qua lỗ nào. Nó chỉ kết luận rằng electron đi qua một lỗ
với xác suất cao hơn qua lỗ còn lại.
Bạn thấy đó! nghịch lý đã xuất hiện khi các kết quả thí nghiệm tỏ
ra mâu thuẫn với quan điểm khoa học đương thời. Tất nhiên, người
ta có thể đổ cho thí nghiệm là “sai” nếu như nó “không phù hợp” với
quan điểm khoa học đang thống trị. Lịch sử cũng đã cho thấy rằng
chân lý thường không dễ gì được nhìn nhận ngay tức khắc. Chính vì
vậy ta sẽ thấy nảy sinh một nghịch lý khác thường xảy ra: cả một nền
khoa học dày dạn và “đáng kính” hoàn toàn bất lực, không thể nào
giải thích được một hiện tượng nhỏ nhoi. Tất nhiên, cái “hiện tượng
nhỏ nhoi” đó chưa khiến cho người ta mất ăn mất ngủ... cho đến cái
13

ngày nó tích lũy nhiều dữ liệu và lý thuyết hơn, và trở nên một “vấn
đề nghiêm trọng”.
Điều này đã từng xảy ra, chẳng hạn vào thời kỳ khám phá hiện
tượng phân rã phóng xạ. Cuối thế kỷ 19, nhà bác học Pháp Henri
Becquerel (cháu nội của nhà vật lý lừng danh Antoine Becquerel) bắt
tay vào tìm kiếm các tia bức xạ tương tự như tia Rơnghen phát hiện
ra trước đó. Ông tiến hành nghiên cứu trên các vật chất phát quang.
Các vật chất này, khi hấp thu một lượng năng lượng nhất định (ví dụ
như năng lượng ánh sáng), sẽ chuyển sang trạng thái kích thích, phát
ra năng lượng dư thừa và do đó mà sáng lên.
Becquerel nghiên cứu tác động của vật chất phát quang này lên
một đĩa ảnh, thông qua một vật chắn không trong suốt đối với ánh
sáng khả kiến. Một lần nọ, trong khi làm việc với muối uran, ông tình
cờ đặt lên đĩa ảnh một mẩu quặng uran. Và thế là một hiện tượng lý
thú đã diễn ra: trên đĩa ảnh hiện lên những dấu vết, rõ ràng là do tác
động của ánh sáng. Nhưng mẩu quặng lại không phát sáng khi rọi tia
Rơnghen vào, do đó có thể loại trừ khả năng bức xạ ánh sáng của quặng
tác động lên đĩa. Kiểm chứng lại, Becquerel thấy đúng là như vậy!
Hiện tượng lạ này không thể dùng bất cứ lý thuyết nào để giải
thích. Hơn nữa, để giải thích nó, phải cần đến những khái niệm mới,
trái ngược với các khái niệm vững chắc đã hình thành trước đó, không
chỉ trong ngành vật lý mà trong cả toàn bộ tri thức khoa học thời bấy
giờ. chắc các bạn đã đoán ra: chúng ta đang nói về hiện tượng phân
rã nguyên tử. Thế mà khoa học lúc bấy giờ lại cho rằng phân tử là
“không thể phân chia”, một ý tưởng gần như có tính “tiền đề”: ngay
từ thời cổ đại, các nhà bác học, khi phát hiện ra nguyên tử, đã đặt
14

tên cho nó là “atom” mà tiếng Hy Lạp có nghĩa là “không chia cắt”.
Ý tưởng này suốt bao thế kỷ sau đó đã trở thành căn bản của thế giới
quan khoa học. Bác bỏ nó đồng nghĩa với việc phá vỡ một “nền tảng
thiên niên kỷ”.
Chúng ta sẽ còn có dịp xem xét các nghịch lý dưới nhiều biểu hiện
khác nhau. Nhưng tất cả các nghịch lý đều có cùng một đặc điểm:
chúng tạo ra những mâu thuẫn sâu sắc trong nhận thức, trở thành một
vết rạn, sau đó phá toang những ý niệm cũ. Chính vì vậy mà việc phát
hiện nghịch lý chỉ mới là bước đầu tiên và đơn giản nhất. Giải quyết
nó mới là cả một vấn đề!
Ai càng vô lý, càng tài hoa

Có một điều sau đây thiết nghĩ chúng ta khỏi phải bàn cãi: một
nghịch lý càng sâu xa, bất ngờ và kỳ lạ thì ý tưởng để giải quyết nó
cũng phải có chiều sâu, bất ngờ và kỳ quái chẳng kém. Nói cách khác,
lý thuyết mới để “cứu vãn” khoa học khỏi một nghịch lý bản thân nó
phải tỏ ra cực kỳ... nghịch lý.
Bởi lẽ nó phải phá vỡ, bác bỏ những ý niệm thông thường. Nguyên
lý phủ định trong triết học biện chứng tỏ ra cực kỳ đúng đắn. Các
bạn có thể tin rằng cái tinh thần mà người Đức gọi là “Leist der Stets
verneint” (tinh thần phủ nhận tất cả) chính là nền tảng của sự sáng
tạo khoa học. Một lần nọ, người ta hỏi Albert Einstein làm cách nào
ông khám phá ra thuyết tương đối. Nhà bác học vĩ đại này đã ung
dung trả lời: “Tôi bác bỏ các định đề”. Einstein muốn nói rằng ông
đã không chấp nhận những “chân lý không thể tranh cãi”, ví dụ nếu
có hai thời điểm khác nhau thì bắt buộc phải có một thời điểm đến
15

trước thời điểm kia. Tương tự là khi nhà thiên văn học lừng danh
người Ba Lan Nicolas Copernic (1473-1543) kiên quyết bác bỏ định
đề cho rằng Mặt trời phải quay quanh Trái đất. Tương tự nữa là khi
nhà toán học Nga Lobatchevsky (1792-1856) bác bỏ định đề về các
đường thẳng song song không bao giờ cắt nhau, vốn đã có bề dày
lịch sử hàng ngàn năm.
Bác bỏ các định đề rõ ràng là cần thiết rồi. Nếu không dám đi ngược
lại các chân lý “đáng kính” thì thử hỏi lấy đâu ra những ý tưởng mới,
những tiến bộ mới? Thiên tài do vậy thường là kẻ phá vỡ một “lề lối”,
một “khuôn mẫu tri thức” nào đó... và vì thế mà họ thường bị xem là
“vô lối”, “vô tri”, “mất căn bản”. Nhưng họ lại chính là “những kẻ
phá bĩnh sáng tạo”, và sự “mất căn bản” của họ thật ra cũng chỉ là sự
“không lệ thuộc vào căn bản”.
Chính từ sự phủ định không ngừng này mà khoa học đã tiến lên,
nhưng sự phủ định đó cũng đã khiến không ít nhà bác học phải trả
giá đắt. Đó là số phận của một nhân vật nổi tiếng đã từng đưa ra ý
tưởng cách mạng về sự quay của Trái đất: Galileo Galilée (15641642), nhà vật lý, thiên văn kiêm nhà văn người Ý đã bị nhà thờ
làm tình làm tội vì những khái niệm “trái ngược với kinh thánh”
mà ông đưa ra. Nhà thơ người Nga nổi tiếng E. Eftusenkô đã từng
viết về ông như sau:
...“Các linh mục nói rằng ông phá bĩnh,
Và rằng ông vô lý, hỡi Galilée.
Nhưng thời gian đã trả lời cho ta
Ai càng vô lý, càng tài hoa”...
("Công danh")
16

Về trường hợp này, chúng ta cũng có thể liên tưởng đến một câu
thơ của Nguyễn Du: “Chữ tài liền với chữ tai một vần”.
Tính nghịch lý của các ý tưởng cách mạng thể hiện ở chỗ nó
hầu như lúc nào cũng “thiếu logic”, nói đúng hơn là không tuân
thủ các nguyên tắc logic đương thời. Thiên tài do đó thường là kẻ
“tội phạm logic”, dám đi ngược lại cả một ý thức hệ khoa học đang
thống trị. Rất nhiều định luật mà ngày nay chúng ta xem là “khỏi
tranh cãi” đã từng đi qua con đường gập ghềnh như thế. Dưới đây
chỉ là một vài ví dụ:
- Các vật nặng không rơi nhanh hơn các vật nhẹ.
- Nhiệt là sự chuyển động.
- Sốt rét là do muỗi truyền.
Thậm chí giờ đây các bạn sẽ lấy làm ngạc nhiên vì sao những điều
hiển hiện như thế lại không được thừa nhận trước đây.
Đã có vô số chuyện như thế xảy ra trong lịch sử phát minh. Ví
dụ, thoạt đầu người ta không thể tin nổi rằng có thể dùng điện để
thắp sáng. Các cụ cố của chúng ta hẳn đã từng không tin rằng âm
thanh, hình ảnh có thể ghi lại, truyền đi và phát trên máy truyền
hình. Và hẳn rằng cách đây hơn chục năm, nhiều người trong chúng
ta chẳng thể nào tin nổi chiếc máy vi tính xâm nhập và thay đổi sâu
sắc cuộc sống của chúng ta như thế (đến mức một trục trặc nhỏ, gọi
là sự số Y2K, cũng đã khiến thế giới tốn kém đến 600 tỉ đôla Mỹ).
Đã đành là những sản phẩm mới bị xem là “vô lý” khi còn ở giai đoạn
“ý tưởng”, nhưng điều đáng nói là ngay cả khi nó đã được thử
nghiệm thành công và thậm chí xuất hiện trên thị trường, sản phẩm
17

mới vẫn cứ bị chống đối... cho đến khi sự chống đối đó yếu dần
và thay bằng sự thừa nhận mặc nhiên. Chúng ta hẳn còn nhớ cách
đây không lâu Internet vẫn còn là một phương tiện bị phê phán
rất gay gắt. Một số người cho rằng nó là phương tiện truyền bá
văn hóa đồi trụy, phương tiện “xâm lược văn hóa”. Số khác cho
rằng nó làm tăng thêm sự bất bình đẳng giàu - nghèo, tạo ra sự “cô
đơn” trong xã hội loài người, v.v... và v.v... Thế nhưng, Internet
vẫn tồn tại, ngày càng mở rộng, thậm chí cả ở những nước dè dặt
nhất. Chúng ta hẳn cũng chưa quên làn sóng phẫn nộ khi diễn ra
vụ nhân bản vô tính cừu Dolly. Báo chí rùm beng về khả năng
tạo “bản sao con người”, và thậm chí đã có những quyết định cấp
quốc gia để hạn chế sử dụng kỹ thuật này, hay cấm áp dụng nó
trên người (như ở Mỹ). Thế nhưng, hãy tin rằng phát minh này sẽ
vẫn tồn tại, và trong tương lai sẽ làm cuộc cách mạng rất lớn trong
kỹ thuật nông nghiệp.
Tuy nhiên, công bằng mà nói, những kẻ chống lại cái mới không
phải lúc nào cũng thiếu cơ sở, ngược lại là đằng khác. Cái mới càng
kiên quyết muốn đè bẹp cái cũ thì cái cũ sẽ càng ra sức chứng tỏ mình
logic và có cơ sở. nhưng chúng ta cũng phải dứt khoát với điều này:
nếu như không mạnh dạn dẹp bỏ những ý tưởng cũ, dựa trên các kinh
nghiệm cũ, thì sẽ khó lòng có phát minh nào đáng kể, và chúng ta sẽ
chẳng thể nhúc nhích lên phía trước. Mà những trạng thái mới của
khoa học rất khó đạt được bằng con đường “chứng minh và suy luận
hợp lý”. Cái mới chỉ có thể đạt được thông qua những “bước ngoặt
nguy hiểm”, đi ngược lại với tư duy thông thường. Chính bằng những
“bước nhảy bất hợp lý” này mà các nhà bác học sẽ phá vỡ những trật
tự cứng nhắc của tư duy.
18

Chúng ta, ai cũng thế, đều có xu hướng khó chấp nhận những ý
tưởng nghịch lý. Và, đối với nhiều người, thời kỳ kháng cụ có thể
sẽ kéo dài rất lâu. Nhưng ý tưởng mới có thể cuối cùng sẽ chiến
thắng, được thừa nhận rộng rãi, thậm chí được đưa cả vào sách giáo
khoa. Thế nhưng, ngay khi đó, ý tưởng mới vẫn tiếp tục chiếm một
“vị trí đặc biệt”: người ta thừa nhận nó nhưng không hiểu nó. Xin
nêu một ví dụ: một trong những nhà vật lý người Mỹ vĩ đại nhất
thời cận đại là Richard Feynman (1918-1988) đã tuyên bố một câu
như sau: “Tôi có thể mạnh dạn nói rằng, không ai trên thế giới
này hiểu về cơ học lượng tử”. Nên nhớ rằng Feynman đã nói câu
này sau khi cơ học lượng tử được nhìn nhận hơn một nửa thế kỷ.
Cho nên, bạn hãy đừng ngạc nhiên nếu có người nói với bạn rằng:
“Cơ học lượng tử không thể nào hiểu được đâu, anh (chị) chỉ có
thể tập cho quen với sự hiện diện của nó mà thôi”. Tiện thể, xin
nhắc nhở các bạn câu nói bất hủ của nhà thơ thiên tài người Anh
Gordon Bairon (1788-1824): “Hỡi nhà bác học, ông dạy cho chúng
tôi khoa học, nhưng lấy ai giải thích cho chúng tôi lời giảng dạy
của ông”. Người xưa quả là thâm thúy.
Nền khoa học lớn từ nhiều năm nay đã đụng phải nhiều ý tưởng
“bất thường”, “điên rồ”, nói cụ thể hơn là các lý thuyết nghịch lý.
Khoảng cuối thập niên 1950, nhà vật lý lừng danh người Đan Mạch
Niels Bohr (1885-1962), sau khi nghe thuyết trình của hai nhà vật lý
lừng lẫy khác là Werner Heisenberg (901-1976) và Wolfgang Pauli
(1900-1958), đã nhận xét như sau: “Tất cả chúng tôi đều nhất trí
rằng lý thuyết của các ông là điên rồ. Vấn đề mà chúng tôi còn chưa
thống nhất là không biết nó có đủ mức điên rồ để có cơ may là chân
lý hay không”.
19

Một tạp chí khoa học của Mỹ, tờ “Niên giám vật lý” (Physics
chronicle), đã có một ý tưởng rất độc đáo để moi ra những nghịch lý.
Nó thường cho in những bài viết có tính thách đố đối với nền tảng
khoa học. Nhưng điều sau đây mới thực sự là lý thú. Ban biên tập
tạp chí đã trung thành với nguyên tắc kỳ lạ như sau: các bài viết gửi
đến sẽ bị loại không phải vì nó có nội dung quá khó hiểu mà là vì
nội dung của nó quá dễ hiểu (tiện thể xin nói rằng điều này đi ngược
hoàn toàn với nguyên tắc báo chí).
Khi mới vừa lấp ló xuất hiện, các phát minh lớn thường nằm dưới
dạng những ý tưởng hỗn độn, rời rạc. Ngay cả người đề xuất ra nó
giỏi lắm cũng chỉ hiểu chừng 50%, người khác chẳng hiểu gì là lẽ
thường tình. Chính vì vậy mà phát minh mới thường mang dáng
dấp “điên rồ”, và hầu như chẳng có cơ may nào để thành công. Tờ
“Niên giám vật lý” hẳn đã tính toán điều này. Thế nhưng, nguyên
tắc làm việc kỳ quái này bản thân nó lại đẻ ra một nghịch lý khác:
để quyết định có nên đăng hay không các bài báo gửi đến, Ban biên
tập cần phải đọc và hiểu chúng, và vì vậy họ đòi hỏi các bài báo
phải được trình bày theo những định luật khoa học đã được thừa
nhận. Nhưng thử hỏi làm sao ý tưởng mới có thể xuất hiện trong
những điều kiện như thế? Vì vậy mà ý tưởng của tờ “Niên giám vật
lý” đã phá sản thảm hại.
Về vấn đề này thì nhà sinh lý học nổi tiếng, Viện sĩ Viện Hàn lâm
Liên Xô (cũ) P. Anôkhin từng nêu một nguyên tắc như sau: “Nếu
một công trình nghiên cứu không hoàn toàn vô lý thì vẫn có thể cho
in”. Còn giáo sư L. Sapôgin thì đề nghị cho phép các tiến sĩ khoa học
được quyền đăng một bài báo “vô nghĩa lý” một lần mỗi 10 - 15 năm.
20

Những câu chuyện nêu trên cho thấy những “cái đầu lớn” luôn ý
thức rất rõ vai trò của các nghịch lý. Nhà văn Đức W. Goethe (17491832) đã từng nhận xét rằng: “Mỗi khi xuất hiện một ý tưởng độc
đáo, thì luôn luôn đi kèm với nó là một hiện tượng làm sửng sốt thế
giới”. Khoa học luôn tiến lên theo số lượng và chiều sâu của các
nghịch lý mà nó mở ra và giải quyết. Cho nên, sẽ rất đáng buồn nếu
một ngành khoa học nào đó tỏ ra bình lặng, êm ả: đó chính là dấu
hiệu của sự không phát triển. Trong ngành tin học hiện nay, chúng
ta thấy một không khí rất sôi động. Hầu như cứ một vài năm là lại
có một sản phẩm mới, một thế hệ phần cứng hay phần mềm mới ra
đời. Và sản phẩm mới hầu như luôn luôn có tính phủ nhận sản phẩm
cũ. Đó chính là dấu hiệu của một ngành công nghiệp đang bùng nổ,
đi lên, các bạn có đồng ý vậy không?
Xin lỗi ngài, Newton!

Điều đơn giản và dễ hiểu nhất luôn luôn là điều đã phát hiện
ra hôm qua; điều phức tạp và mù mờ nhất là điều sẽ khám phá
ngày mai. Suốt bao đời nay người ta nghiên cứu và học tập cũng
chỉ để tiến xa hơn, đi đến những giới hạn mới chưa từng gặp,
những tri thức chưa từng biết. Khoa học dường như tự đặt ra một
mục tiêu là tìm ra không mệt mỏi những chân lý mới: “Nếu như
trong hoàn vũ còn có điều gì chưa rõ ràng thì một ngày nào đó
chúng ta sẽ hiểu nó”. Quả thật, các nhà khoa học đang từng ngày
khẳng định với chúng ta rằng bất cứ hiện tượng hay quá trình
nào, dù phức tạp và khó hiểu cách mấy, sớm muộn gì rồi cũng
sẽ được làm sáng tỏ.
21

Thế nhưng, vừa biến được những điều khó hiểu thành dễ hiểu,
chúng ta đã lại lao đầu vào những cuộc tìm kiếm mới. Cho nên,
điều mà ở thời điểm hiện thời được xem là nghịch lý thì theo thời
gian sẽ không còn làm bận tâm nữa, thậm chí được xem là một
“chuẩn mực”. Thay vào đó, sẽ xuất hiện những mâu thuẫn mới,
những nghịch lý mới.
Lý thuyết vạn vật hấp dẫn của nhà bác học thiên tài người Anh
Isaac Newton (1642-1727) lúc đầu đã từng bị phê phán là “quá mù
mờ”, thậm chí “quá tăm tối”. Thế nhưng, sau đó (khi nó đã được thừa
nhận), bất cứ ai dám phê phán nó lại bị xem là “u tối”, “lạc hậu”. Lý
thuyết của Newton trở thành “kinh điển”, được đưa vào sách giáo
khoa, và chẳng ai còn mảy may nghi ngờ gì nó nữa. Người ta không
bàn luận về tính xác thực của nó mà chỉ tìm xem nó áp dụng rộng rãi
đến mức nào.
Nhưng thời thế rồi cũng đổi thay. Khoa học không thể dậm chân
tại chỗ hoài hoài.
Đến một thời điểm, cơ học Newton đã vấp phải một bài toán
hóc búa: giải thích bản chất khó hiểu của thuyết tương đối. Albert
Einstein (1879-1955), cha đẻ của thuyết này, là một hiện tượng hiếm
thấy trong lịch sử khoa học. Một số nhà khoa học đã cho rằng sự xuất
hiện thuyết tương đối là sự “tình cờ”. Một sự kiện khá lý thú sau đây
cho thấy người đương thời của Einstein thoạt đầu đã suy nghĩ như
thế nào. Năm 1923, một nhà kinh tế người Canada đã hỏi nhà vật
lý người Anh Rutherford nghĩ gì về thuyết tương đối. Rutherford
trả lời: “Vớ vẩn! Công việc của chúng tôi không cần loại lý thuyết
đó”. Cũng cần nhắc lại rằng câu nói này đã được phát biểu vào lúc
22

mà thuyết tương đối đã có vị thế khá vững chắc, và Rutherford cũng
chẳng phải là “lính mới tò te” trong làng vật lý: ông là một nhà bác
học nổi tiếng toàn cầu, từng được chính phủ Anh phong huân tước
vì thành tích khoa học.
Vì vậy chúng ta có thể hoàn toàn thông cảm cho Einstein khi ông
nhận ra rằng những ý tưởng của mình sẽ phá vỡ một kiến trúc tuyệt
đẹp và thốt lên: “Xin lỗi ngài, Newton! Ngài đã tìm ra con đường duy
nhất trong khuôn khổ thời đại của ngài để đưa loài người đến những
tầm cao tư duy và sức mạnh sáng tạo chưa từng thấy”.
Tất cả bắt đầu từ việc xác nhận tính bất biến của vận tốc ánh sáng.
Các thí nghiệm ở Chicago của nhà vật lý người Mỹ Albert Michelson
(1852-1931) cho thấy rằng ánh sáng chỉ di chuyển với một vận tốc
duy nhất là 300.000 km/giây. Kết quả này trở thành một đám mây
đen báo trước những cơn giông bão trong khoa học.
Vấn đề là ở chỗ vận tốc ánh sáng được xem là vận tốc lớn nhất
(thiên nhiên dường như luôn có những giới hạn như thế). Không
một tín hiệu nào (ít ra là tất cả các tín hiệu mà ta biết đến nay) có
thể lan truyền với vận tốc nhanh hơn ánh sáng. Mà vận tốc ánh
sáng lại bất biến trong mọi hệ quy chiếu quán tính chuyển động
thẳng đều. Điều này có nghĩa là cho dù vật thể di chuyển với tốc
độ cao cách mấy thì ánh sáng do nó phát ra theo hướng chuyển
động của nó sẽ vẫn không đổi, tức bằng 300.000 km/giây. Mọi rắc
rối bắt đầu phát sinh từ đây.
Xin mời các bạn hãy cùng chúng tôi tiến hành một thí nghiệm
tưởng tượng như sau: Giả sử chúng ta có một tên lửa có thể bay với
vận tốc gần bằng vận tốc ánh sáng, chẳng hạn như 299.000 km/giây.
23

Bây giờ ta đặt lên tên lửa này một thiết bị chiếu sáng và các đồng hồ
đo thời gian, khoảng cách. Bây giờ ta hãy cho tên lửa này bay đến
một hành tinh nào đó trong vũ trụ bao la. Khi nó đạt đến giới hạn vận
tốc, ta cho thiết bị phát ra tia sáng theo cùng hướng bay với tên lửa.
Và sau đây là những gì chúng ta nghiệm được:
Đối với một người quan sát từ mặt đất, tín hiệu ánh sáng sẽ vượt
lên khỏi tên lửa và di chuyển ở phía trước nó với vận tốc 300.000 km/
giây, tức hầu như không cách tên lửa bao xa (1.000 km/giây). Nhưng
nếu đem quy chiếu với tên lửa thì rõ ràng ánh sáng phải vượt hẳn lên
trên 300.000 km mỗi giây mới phải chứ? Điều này xem chừng có vẻ
“không tự nhiên” chút nào. Làm sao giải quyết mâu thuẫn này: tín
hiệu ánh sáng dù là phát ra từ trái đất hay từ một tên lửa đang bay với
vận tốc 299.000 km/giây đều bằng nhau!!!
Cứ mỗi giây, ánh sáng đi 300.000 km. Ta hãy đánh dấu điểm này.
Ngay tại đó, ít lâu sau ta thấy tên lửa đi ngang qua. Với người quan
sát từ mặt đất, ánh sáng chỉ vượt lên khỏi tên lửa 1.000 km. Thế mà
các đồng hồ trên tên lửa cho thấy rằng ánh sáng vượt trước tên lửa
đến 300.000 km. Thí nghiệm tưởng tượng này vượt ra khỏi những ý
niệm quen thuộc của chúng ta. Chỉ còn có cách lý giải như sau: các
thiết bị trên tên lửa đã đo những giây, những kilômét khác với những
giây và kilômét trên mặt đất.
Để giải thích thí nghiệm kỳ lạ này, thuyết tương đối đã đưa ra hàng
loạt cách giải quyết gây sửng sốt: đó là khái niệm mới về tính “đồng
thời”; các hiệu ứng co độ dài và rút ngắn thời gian, đặc biệt ở các vật
thể có vận tốc gần vận tốc ánh sáng; v.v... Hiệu ứng làm chậm lại thời
gian là điều gây “sốc” nhất đối với dư luận.
24

Bây giờ, mời bạn làm thêm một thí nghiệm tưởng tượng thứ hai.
Một lần nữa, hãy cho chiếc tên lửa nói trên lên đường. Ở hai bên thành
đối diện của tên lửa phía bên trong, ta đặt một thiết bị phát sáng và một
thiết bị thu sáng. Khi tên lửa - phi thuyền này đạt tốc độ cao nhất, phi
hành đoàn bật tín hiệu sáng cho nó đi từ thành bên này sang thành đối
diện. Đối với người quan sát bên trong tên lửa, ánh sáng đi một đoạn
đường bằng bề rộng của tên lửa. Thế nhưng, đối với người quan sát bên
ngoài, chẳng hạn như từ mặt đất, thì kết quả lại không giống vậy: tín
hiệu sáng đi một đoạn bằng cạnh huyền của tam giác có một cạnh bằng
đoạn đường mà tên lửa - phi thuyền đã đi được (cho đến lúc tín hiệu sáng
đi đến hông bên kia) và cạnh kia là bề rộng của tên lửa - phi thuyền.
Nhưng nếu vậy thì điều gì sẽ xảy ra? Thì ra là ánh sáng từ thành
bên này sang thành bên kia củ...